Sveitarfélög um allt land krefjast svara um framtíð heilbrigðiseftirlitsins

Sameiginleg grein frá landshlutasamtökum sveitarfélaganna

Alþingi hefur samþykkt umfangsmiklar breytingar á fyrirkomulagi eftirlits með hollustuháttum, mengunarvörnum og matvælum. Með breytingunum flytjast meginverkefni núverandi heilbrigðiseftirlita sveitarfélaga til ríkisins, annars vegar til Umhverfis- og orkustofnunar og hins vegar til nýrrar Stofnunar atvinnuveganna. Þrátt fyrir að lagasetningunni sé lokið eru enn mörg grundvallaratriði óljós um framkvæmd breytinganna, ábyrgð, kostnað og þjónustu við íbúa og atvinnulíf. 

Landshlutasamtök sveitarfélaga um allt land telja brýnt að ráðuneytin svari því án tafar hvernig staðið verður að framkvæmd breytinganna. Sveitarfélög bera lögbundna ábyrgð gagnvart íbúum sínum og þurfa að geta undirbúið næstu skref á traustum forsendum. Í dag er hins vegar mörgum lykilspurningum enn ósvarað.

Hér er um er að ræða stórt yfirfærsluverkefni sem krefst mikils samráðs. Landshlutasamtök sveitarfélaga víða um land hafa óskað eftir samtölum við ráðuneyti og stofnanir sem að málum koma án þess að fá fullnægjandi svör um næstu skref. Þessari grein er ætlað að vekja athygli á nokkrum af þeim spurningum sem enn er ósvarað.

Hver ber ábyrgð á starfsfólki og skuldbindingum?

Ein stærsta óvissan snýr að starfsfólki heilbrigðiseftirlitanna. Ekki hefur verið skýrt hvort allt núverandi starfsfólk flytjist yfir til nýrra ríkisstofnana. Sveitarfélög þurfa að vita hver beri ábyrgð á uppsagnarkostnaði, lífeyrisskuldbindingum og öðrum starfsmannatengdum réttindum ef ekki verður um beina yfirfærslu að ræða.

Á sama tíma þarf að skýra hvernig farið verður með húsnæði, bifreiðar, tækjabúnað, tölvukerfi, skjalasöfn, samninga og aðrar eignir sem byggðar hafa verið upp af sveitarfélögum í áratugi. Enn liggur ekki fyrir hvernig slíkt uppgjör verður framkvæmt eða hver greiðir þann kostnað sem af því hlýst.

Jafnframt þarf að skýra hvernig stofnanirnar sem um ræðir hyggjast byggja upp öflugar starfsstöðvar um allt land til að sinna þeim verkefnum sem falla undir þeirra hlutverk.

Hver greiðir fyrir yfirfærsluna?

Fram undan er umfangsmikið verkefni við að flytja gögn, málaskrár, eftirlitssögu, leyfi, samninga og önnur stjórnsýslugögn á milli kerfa. Heilbrigðiseftirlit víða um land hafa þegar bent á að þessi vinna verði bæði tímafrek og kostnaðarsöm. Samt hefur ekki verið gerð grein fyrir því hver eigi að bera þann kostnað eða hvernig tryggt verði að gögn skili sér til réttra stofnana og sveitarfélaga.

Sveitarfélög geta ekki sætt sig við að ákvörðun ríkisins leiði til þess að kostnaður vegna framkvæmdarinnar lendi sjálfkrafa á þeim. Það þarf að liggja skýrt fyrir áður en breytingarnar taka gildi.

Hvaða verkefni verða eftir hjá sveitarfélögunum?

Þótt meginhluti eftirlitsverkefna flytjist til ríkisins er ljóst að sveitarfélög munu áfram bera ábyrgð á ýmsum verkefnum. Bráðabirgðagreiningar benda meðal annars til þess að sveitarfélög muni áfram sinna verkefnum tengdum staðbundnum samþykktum, umgengni á lóðum, úrgangsmálum, gæludýrahaldi, fráveitum, loftgæðum, hávaða, vatnsvernd og ýmsum nærumhverfismálum.

Enn hefur hins vegar ekki verið birt tæmandi og bindandi yfirlit yfir hvaða verkefni verða áfram í höndum sveitarfélaga. Ekki liggur heldur fyrir hvernig þau verða fjármögnuð eða hvaða stjórnvaldsheimildir sveitarfélög hafa til að sinna þeim.

Þjónustan má ekki fjarlægjast fólkið

Heilbrigðiseftirlitin hafa í áratugi starfað í nánu sambandi við íbúa, fyrirtæki, stofnanir og sveitarfélög um allt land. Sérstaða þeirra hefur falist í staðþekkingu, stuttum boðleiðum og hröðum viðbrögðum þegar upp koma mengunarmál, vatnsmál, matvælaöryggismál eða önnur verkefni sem snerta daglegt líf fólks.

Sveitarfélög kalla því eftir skýrum svörum um hvernig ríkið hyggst tryggja að þjónustan verði áfram samfelld og aðgengileg í nærumhverfi fólks. Jafnframt þarf að liggja fyrir hvort gjaldskrár muni hækka og hvort rekstraraðilar og sveitarfélög megi búast við auknum kostnaði vegna þess að tvær ríkisstofnanir taki við verkefnum sem áður voru á hendi eins aðila.

Kallað eftir skýrum svörum

Landshlutasamtök sveitarfélaganna eru sammála um að breytingar af þessari stærðargráðu kalli á gagnsæi, skýra verkáætlun og opna upplýsingagjöf. Enginn dregur í efa mikilvægi þess að stjórnsýslan þróist og taki breytingum. Hins vegar verður slík þróun að byggjast á skýrum forsendum og ábyrgri framkvæmd.

Þess vegna er nú kallað eftir afdráttarlausum svörum frá atvinnuvegaráðuneyti, umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneyti og þeim stofnunum sem taka munu við verkefnunum. Sveitarfélög, starfsfólk, atvinnulíf og íbúar eiga rétt á að vita hvernig breytingarnar verða útfærðar, hver ber kostnaðinn og hvernig tryggt verður að þjónusta, staðþekking og fagleg geta glatist ekki í ferlinu.

Ef takast á að koma nýju kerfi í framkvæmd um næstu áramót þarf að liggja fyrir skýr og tímasett framkvæmdaráætlun eigi síðar en í haust. Það er ekki aðeins hagsmunamál sveitarfélaga heldur alls samfélagsins.

Fyrir hönd landshlutasamtaka sveitarfélaga á Íslandi:

Anton Kári Halldórsson formaður Samtaka sunnlenskra sveitarfélaga (SASS)

Magnús Magnússon formaður Samtaka sveitarfélaga á Norðurlandi vestra (SSNV)

Heimir Örn Árnason formaður Samtaka sveitarfélaga og atvinnuþróunar á Norðurlandi eystra (SSNE)

Ragnar Sæmundsson formaður Samtaka sveitarfélaga á Vesturlandi (SSV)

Hildur Björnsdóttir formaður Samtaka sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu (SSH)

Jónína Magnúsdóttir formaður Sambands sveitarfélaga á Suðurnesjum (SSS)

Ragnar Sigurðsson formaður Sambands sveitarfélaga á Austurlandi (SSA)

Gylfi Ólafsson formaður Vestfjarðastofu